नदी आणि मैलापाणी शुद्धीकरण

सध्या मोदी सरकारच्या ‘गंगा स्वच्छता अभियाना’च्या निमित्ताने नदी स्वच्छता आणि मैलापाणी/सांडपाणी शुद्धीकरणाचा परस्परसंबंध माध्यमांमध्ये चर्चेत आला आहे. या निमित्ताने का होईना, जर या गोष्टीचे महत्व सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचले तरी या उपक्रमाने बरेच मिळवले असे म्हणता येईल.

पुणे शहराबद्दल आणि मुठा नदीच्या सध्याच्या अवस्थेच्या दृष्टीने पाहता मैलापाणी शुद्धीकरण हा अत्यंत कळीचा मुद्दा आहे. परंतु स्वतःला ‘जागरुक नागरिक’ म्हणवून घेणाऱ्या पुणेकर जनतेत मात्र नदीप्रदुषण या विषयाबाबत टोकाची अनास्था आणि निश्क्रीयातच दिसते असे खेदाने म्हणायला लागते.

मुठा नदीचा परिसर आणि आजूबाजूचे जनजीवन बघता नदीच्या प्रदूषणाला मुख्यत्वे घरगुती सांडपाणीच जबाबदार आहे हे कोणालाही कळू शकेल. कारण मोठ्या प्रमाणात जलप्रदूषण होईल अशा प्रकारचे कारखाने आणि उद्योग पुणे परिसरात खूपच कमी आहेत. त्यामुळे मुठा नदीच्या अशा दयनीय अवस्थेला अपुरी आणि बेभरवशाची सांडपाणी शुद्धीकरण व्यवस्थाच ९०% तरी कारणीभूत आहे अस म्हणल्यास अतिशयोक्ती होणार नाही.

सध्या पुणे शहरात एकूण ७२८ दशलक्ष लिटर प्रतिदिन (728 MLD) इतके सांडपाणी तयार होते (सरकारी आकडेवारीनुसार). परंतु शुद्धीकरण प्रकल्पांची कमाल क्षमता मात्र फक्त ५६७ MLD इतकीच आहे. म्हणजेच जवळजवळ २२% सांडपाणी कोणतीही प्रक्रिया न होताच नदीमध्ये रोज सोडून दिले जाते.

हे सर्व प्रकल्प विजेशिवाय चालू शकत नाहीत. त्यामुळे, जेव्हा वीजप्रवाह काही तासांसाठी खंडित होतो, तेव्हाही नाईलाजाने सर्व सांडपाणी प्रक्रियेशिवाय नदीमध्ये सोडून दिले जाते. कारण कोणत्याही स्वरूपाचा विजेचा backup या प्रकल्पांमध्ये नाही.

एकूण ३६४ MLD क्षमतेचे १० नवीन प्रकल्प नियोजित आहेत. सर्वसाधारणपणे हे प्रकल्प उभे करण्यास २-३ वर्षांचा कालावधी लागतो ( निधी मंजूर झाल्यावर). परंतु अजूनही हा निधी मंजूर झाल्याची काहीही बातमी नाही. म्हणजेच अजून कमीत कमी ३-४ वर्ष तरी रोज कमीतकमी १६१ दशलक्ष लिटर सांडपाणी नदीमध्ये कोणत्याही प्रक्रियेशिवाय सोडण्याशिवाय तरणोपाय नाही.

या सर्व गोष्टी लक्षात घेता अनेक प्रश्न उभे राहतात –

  • मुळात प्रकल्पांची क्षमता इतकी कमी कशी? याबद्दलचे नियोजन कसे होते? या गोष्टींचा कधी आढावा घेतला जातो का? असेल तर किती दिवसांनी?
  • आत्ता नियोजित असलेली नवीन प्रकल्पाची क्षमता किती वर्षे पुरी पडेल? किती लोकसंख्येला हि नवीन क्षमता पुरी पडेल?
  • त्या प्रमाणात शहराची लोकसंख्या मर्यादित राहील याबद्दल काय नियोजन आहे?
  • अफाट वेगाने वाढणाऱ्या गृहप्रकल्पांना मंजुरी देताना याचा विचार केला जातो का?
  • सांडपाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांना अखंडित वीजपुरवठा का नाही? हि शहराच्या आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यावश्यक गोष्ट नाही काय?
  • पुणेकर नागरिकांना हे प्रश्न पडत नाहित का? का हे प्रश्न महत्वाचे वाटत नाहीत? मेट्रो, आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, आयटी पार्क, बीआरटी मार्ग याबरोबरच प्रदूषणमुक्त नदी हे शहराच्या विकासाचे प्रतीक वाटत नाही का? हेल्मेटसक्तीसारख्या क्षुल्लक मुद्दयाविरोधात रस्त्यावर येणारे पुणेकर, मुठा नदीची गटारगंगा झाली तरी गप्प कसे?

शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. प्रदूषित नदी हा तांत्रिक प्रश्न नाही. तर हा एक सामाजिक प्रश्न आहे. नदी प्रदूषित होण्यापासून रोखणारे तंत्रज्ञान, त्यासाठी लागणारा पैसा, कुशल मनुष्यबळ इ. सगळ्या गोष्टी आपल्या पुण्यात आहेत. पण जोपर्यंत हे सर्व वापरून नदी जिवंत करण्याची इच्छाशक्ती आणि मानसिकता तयार होत नाही, तोपर्यंत या गोष्टींना काहीच अर्थ उरत नाही.

हि मानसिकता कोठून येणार हाच कळीचा मुद्दा आहे.

 

  • मनीष घोरपडे
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s