नदी प्रदूषण – कोण जबाबदार?

आज भारतामधल्या प्रत्येक शहरामधील नद्या अत्यंत प्रदुषित झालेल्या आहेत. अनेक नद्यांची अवस्था तर जवळजवळ गटारांसारखी झाली आहे. हे पाहून साहजिकच प्रश्न पडतो कि या अवस्थेला जबाबदार कोण? मोदी सरकारच्या ‘गंगा स्वच्छता’ योजनेमुळे का होईना, या महत्वाच्या मुद्द्याकडे माध्यमांचे आणि त्यामुळेच जनतेचे लक्ष वेधले गेले आहे.

बहुसंख्य लोक या मताचे आहेत कि नद्यांच्या अशा अवस्थेला इच्छाशक्ती नसलेले राजकारणी, भ्रष्ट आणि ढिसाळ प्रशासन व्यवस्था आणि बेजबाबदार उद्योगधंदे जबाबदार आहेत. उद्योगधंदे, प्रदुषित पाणी बेजबाबदारपणे नदीमध्ये सोडून देतात, त्याकडे प्रशासन सोयीस्करपणे डोळेझाक करते आणि राजकारण्यांच्या कार्यक्रम पत्रिकांमध्ये या गोष्टीसाठी काहीही स्थान नसत. तसच, महानगरपालिकांनी बसवलेले मैलापाणी शुद्धीकरण प्रकल्प हे सुध्दा अशा वृत्तींमुळे कायमच अंशतः चालू असतात. त्यामुळे नदीच्या पाण्यात येणाऱ्या प्रदूषणावर कोणतेही नियंत्रण राहिलेले नाही. यामुळेच हळुहळू नदीला गटार गंगेचं स्वरूप येत. हे सर्व बऱ्याच प्रमाणात खरं असलं तरी या गोष्टी सुधारल्या तर नदी प्रदूषण थांबेल आणि पुन्हा नद्या आपल्या मूळ शुद्ध स्वरुपात वाहू लागतील अस समजणे म्हणजे भाबडेपणा ठरेल.

प्रथम आपण उद्योगधंद्यांचा विचार करू. उद्योगांमधील प्रक्रियांमुळे जलप्रदूषण होते. पण मुळात आपली काहीतरी गरज भागवण्यासाठीच हे उद्योग अस्तित्वात आलेत ना? तसच आपण एखादी गोष्ट विकत घेताना कधी हा विचार करतो का कि ती गोष्ट बनवताना किती प्रमाणात प्रदूषण होत असेल? आणि ते प्रदूषण नियंत्रित करण्यासाठी ती कंपनी आवश्यक ती काळजी घेते काय? जर ग्राहक फक्त किंमत आणि उपयुक्तता या गोष्टींपलीकडे काहीही विचार करत नसेल तर उद्योगहि कायमच प्रदूषण नियंत्रणाकडे एक डोकेदुखी म्हणूनच बघणार आणि मग त्यामधे शक्य ते सर्व shortcut मारायचा प्रयत्न करणारच. म्हणूनच संपूर्ण दोष उद्योगांकडे देण चूक आहे.

‘जर एखाद्या कंपनीने प्रदूषण नियंत्रणाची पूर्ण हमी देऊन त्या बदल्यात आपल्या उत्पादनाची किंमत थोडी वाढवली तर, आपण ती वस्तू थोडी महाग पडली तरी घेऊ का? का अशी हमी न देणाऱ्या पण किंमत कमी असलेल्या दुसऱ्या कंपनीची वस्तू विकत घेऊ?’ या प्रश्नाच प्रामाणिक उत्तर आपल्याला बरच काही सांगू शकेल.

आता महापालिकांच्या जलप्रदूषण प्रक्रिया प्रकल्पांबाबत बोलू. आजच्या घडीला बहुतांशी शहरांमधील अशा प्रकल्पांची क्षमता हि मागणीच्या निम्म्या एवढीसुद्धा नाहीये. म्हणजेच जरी हे प्रकल्प अतिशय व्यवस्थित चालवले तरीही जवळजवळ निम्याहून अधिक सांडपाणी/मैलापाणी हे कोणतीही प्रक्रिया न करता तसेच नदीत सोडून द्यावे लागते. आणि आहेत ते प्रकल्प प्रशासनाच्या अत्यंत ढिसाळ कारभारामुळे पूर्ण क्षमतेने कधीच चालत नाहीत हे अनेक स्वयंसेवी संस्थांनी वेळोवेळी दाखवून दिले आहे.

या प्रकल्पांचा उभारणी, देखभाल आणि चालवण्याचा खर्च महाप्रचंड आहे. बरेचदा त्यामुळे ‘निधीची चणचण’ हे कारण प्रशासनातर्फे पुढे करण्यात येत. जर निम्म्या क्षमतेचे प्रकल्प चालवण कठीण होत असेल तर मग जरी पूर्ण क्षमतेचे प्रकल्प उभारले गेलेच, तरी चालवणार कसे?

हे प्रकल्प उभे राहीपर्यंत वाढलेली लोकसंख्या आणि सांडपाण्यातील रसायनांचे वाढते प्रमाण बघता हे प्रकल्प उभे राहतील तेव्हाही त्यांची क्षमता कमीच पडेल. हे एक फार अवघड त्रैराशिक आहे. म्हणूनच उद्या सगळ्या राजकारण्यांनी प्रामाणिक इच्छाशक्ती दाखवली आणि प्रशासन जरी संपूर्ण पारदर्शी झालं तरीही हा नदीप्रदुषणाचा प्रश्न कसा सुटणार?

पण मग मूळ प्रश्न अजून अनुत्तरीतच आहे – जबाबदारी कोणाची? जोपर्यंत आपण याची जबाबदारी स्वीकारत नाही तोपर्यंत हा नदी प्रदूषणाचा प्रश्न सुटण अशक्यच आहे. पण जबाबदारी घ्यायची म्हणजे नक्की काय करायचं?

बऱ्याच गोष्टी खरतर आपण आपल्या घरातूनच सुरु करू शकतो. शेवटी सांडपाणी / मैलापाणी हे आपल्या घरातूनच तर बाहेर टाकले जाते.

आपण जी स्वच्छता आणि सौंदर्यप्रसाधने वापरतो त्यामध्ये काही अत्यंत विषारी तसेच प्रदूषणकारी रासायनिक घटक असतात. अशा उत्पादनांचा वापर थांबवणे आपल्या हातात आहे. आणि या सर्व उत्पादनांना बिनविषारी आणि पर्यावरणपूरक असे पर्याय उपलब्ध आहेत. बरेचदा हे पर्याय अत्यंत स्वस्त असल्याचंही दिसून येईल. या गोष्टींचा वापर केल्यास एकाच वेळी तीन फायदे होतात – आपल्या प्रकृतीस होऊ शकणारा अपाय टाळणे, पर्यावरणास होणारा अपाय टाळणे आणि पैशांचीही बचत!

पाण्याचा वापर अत्यंत काटकसरीने करणे हासुद्धा एक असाच सोपा उपाय.

जर आपण वरील उपायांनी आपल्या घरातून बाहेर पडणाऱ्या सांडपाण्याचे प्रमाण कमी केले आणि तसेच त्यातील घटक रासायानांचेही प्रमाण कमी झाले तर शुद्धीकरण प्रकल्पावरचा ताण आपोआपच कमी होणार आहे. त्यामुळे जास्तीत जास्त प्रक्रिया केलेले पाणीच नदीमध्ये जायला आपण एक प्रकारे हातभारच लावू शकतो.

जेवढे जास्त लोक आपली स्वतःची जबाबदारी ओळखून हे छोटे बदल घडवून आणतील तेवढा हा प्रश्न सोपा होत जाईल हे मात्र नक्की!

 

(मनीष घोरपडे)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s